Zeventiende-eeuwse kerk wordt veelzijdig centrum voor activiteiten en bijeenkomsten

Waar veruit de meeste kerktorens een torenspits hebben, ontbreekt die bij – de naam zegt het al – kerk De Stompetoren. Het is een kruiskerk, ontworpen door architect Pieter Post, een leerling van een van Nederlands bekendste architecten uit de zeventiende eeuw, Jacob van Campen. Nu, anno 2026, is het een veelzijdige ruimte voor uiteenlopende activiteiten en bijeenkomsten.

Erfgoedontwikkelaar Gijs Schuurhuis van COUP ziet het helemaal voor zich. De architect, Pieter Post, heeft een prachtig ontwerp voor een nieuwe protestantse kerk. Hij gaat met zijn tekeningen onder de arm vanuit Den Haag naar Noord-Holland en daar zeggen de aannemers: ‘te duur, kan niet’. Vervolgens begint er een spel tussen architect, aannemer en opdrachtgever. Eigenlijk is er wat dat betreft niet zo veel veranderd in hoe het ging in 1663 en hoe het gaat anno 2025. Kan het niet? Dan versimpelen we het ontwerp, zoeken we naar slimme oplossingen en optimalisaties. En zo is De Stompetoren gebouwd, als een schuur of een pakhuis: met een houten draagstructuur en metselwerk ertussen. 

En dat is uiteindelijk een prachtig gebouw geworden dat de tand des tijds heeft doorstaan

zegt Schuurhuis enthousiast.

De Stompetoren staat in het dorp Stompetoren (gemeente Alkmaar), dat in de negentiende eeuw naar de bijzondere kerktoren is vernoemd. Het gebouw heeft een rijksmonumentale status en was tot op heden de thuisbasis van de Protestantse Gemeente Schermer. ‘Zij hebben goed op hun erfgoed gepast’, zegt Schuurhuis. ‘Het is een bijzondere gewaarwording om daar binnen te lopen. Veel kerken in Nederland zijn neogotisch, mysterieus en donker, maar in dit gebouw zit licht.’

Voor het monument zorgen, wordt door de jaren heen steeds moeilijker voor de protestantse gemeente. Het aantal kerkgangers neemt af en het bestuur besteedt zijn tijd liever aan de gemeenteleden en de diensten dan aan het onderhoud van het gebouw. Grofweg zijn er drie opties: eigenaar blijven en genoegen nemen met achterstallig onderhoud, het gebouw verkopen aan de hoogste bieder of het verkopen aan een partij die gaat voor instandhouding van dit bijzondere erfgoed. Die derde optie is het geworden, mét de mogelijkheid de kerk te blijven gebruiken voor vieringen. ‘Toen ik hoorde waar het bestuur mee worstelde, heb ik voorgesteld om al hun gebouwen te kopen: een klein kerkje, een schooltje en dit grote kerkgebouw, De Stompetoren’, zegt Schuurhuis. ‘Zij huren nu het kleine kerkje voor hun wekelijkse diensten en de grote kerk voor vieringen. We hebben ze een huurcontract zonder einddatum geboden; ze kunnen hier voor altijd blijven.’

COUP is erfgoedadviseur en -ontwikkelaar, marktleider in kerkenvisies en onderhand erg ervaren in de herbestemming van religieus erfgoed. Met honderden kerkeigenaren, tientallen gemeenten, provincies, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en met het Nationaal Restauratiefonds is COUP de laatste jaren in gesprek geweest over de toekomst van kerkgebouwen. De instandhouding en herbestemming van deze gebouwen vergt niet alleen kennis, maar ook financiële middelen, een opgave die de erfgoedsector niet alleen kan dragen. COUP zet zich daarom in voor samenwerking. Met de oprichting van het Fonds Toekomst Kerkgebouwen (FTK) investeren ze zelf in leegstaande kerken en geven andere investeerders de kans om daaraan mee te doen. Ook is er samenwerking met het Nationaal Restauratiefonds, voor leningen voor bijvoorbeeld verduurzaming of herbestemming van een monumentale kerk. 

Eén van de kerken die FTK heeft aangeschaft met als doel het erfgoed in stand te houden door er functies aan toe te voegen, is de kerk in Stompetoren. Op 9 juli 2024 heeft FTK de kerk overgenomen van de protestantse gemeente. Vandaag de dag is dit monumentale gebouw niet alleen een kerkgebouw. Het is een veelzijdige ruimte voor uiteenlopende activiteiten. Denk hierbij aan zakelijke bijeenkomsten, yogaklassen, lezingen, fotoshoots, filmopnames, culturele evenementen of andere gemeenschapsactiviteiten. ‘Sinds kort zijn we ook in gesprek met een kinderdagverblijf’, aldus Schuurhuis.

SUCCESFACTOREN EN AANDACHTSPUNTEN

Het monument van deze tijd maken
Het rijksmonumentale kerkgebouw stond er op het moment van verwerving acceptabel bij. Het bijgebouw, De Ark, daarentegen, had een update nodig om bredere exploitatie van het kerkgebouw mogelijk te maken. Bijvoorbeeld als flexibel te huren vergaderruimte voor bedrijven of als kantoor of creatieve werkplek. ‘De toiletten stamden nog uit de jaren zeventig’, schetst Schuurhuis de staat waarin hij het bijgebouw aantrof. ‘Dankzij de vernieuwing van De Ark is de kerk weer up to date om nevenfuncties te vervullen. De wc’s zijn klaar voor toekomstig gebruik. Ook is er een invalidentoilet en een babyverschoonruimte. Er liggen nieuwe vloeren in De Ark en er is een keukentje geplaatst’, somt Schuurhuis op.

Samen de kerk in stand houden
Een nieuwe of een extra functie geven aan een gebouw dat zo’n prominent onderdeel is van een dorp en gemeenschap, kan gevoelig liggen, weet Schuurhuis uit ervaring. ‘Dit soort gebouwen is verankerd in de lokale maatschappij. Of men er nu naartoe gaat als kerkganger of niet, iedereen kent het en is er op zijn eigen manier aan gehecht. Daarom zijn we in het begin samen met de koster van de kerk opgetrokken. Deels om te ontdekken hoe het onderhoud van het gebouw werkte, maar ook om samen te kijken hoe het leeft in de buurt en wat het sentiment in de omgeving was. Dat betekende een kop koffie gaan drinken met de buren, om persoonlijk uit te leggen wat de bedoeling was. Dat heeft goed uitgepakt; er zijn zienswijzen op onze plannen ingediend, maar er is uiteindelijk niemand tégen geweest.’

Het vinden van een exploitant
‘De kerk heeft nu twee huurders. De protestantse gemeente die er vieringen houdt en De Literaire Bakkerij. Deze partij organiseert allerlei events: van een tweedehands boekenmarkt, tot lezingen en concerten. Daarnaast is de kerk flexibel te huur voor zakelijke bijeenkomsten, bruiloften, uitvaarten, filmopnames en fotoshoots’, vertelt Schuurhuis. ‘We zoeken nog een derde huurder die dag in dag uit gebruikmaakt van de kerk. We zijn in gesprek met een kinderdagverblijf. Zij zouden in De Ark willen. Dat lijkt me heel leuk. Dat past bij de maatschappelijke rol van het kerkgebouw. En bij slecht weer kunnen de kinderen heerlijk in de kerkzaal spelen. In het weekend is de kerk dan nog gewoon beschikbaar voor vieringen en voor De Literaire Bakkerij.’

Vertraging van het proces
Hoewel Schuurhuis terugblikt op een vrijwel vlekkeloos verloop van de herbestemming en verduurzaming van De Ark, was er wel vertraging: ‘Het krijgen van vergunningen duurde lang. Dat is me tegengevallen. Om het monument zijn eigen onderhoud te laten bekostigen, hebben we exploitanten en huurders nodig. En die konden we pas aantrekken met de juiste vergunningen. Doordat het lang duurde voordat die rond waren, hebben we ook organisaties die een evenement wilden houden in de kerk moeten teleurstellen. Jammer voor hen, maar ook zonde van de potentiële inkomsten voor het monument. Uiteindelijk hebben we nu een vergunning, maar wel met allerlei beperkingen. Willen we meer dan dit, dan moeten we een uitgebreide evenementenvergunning aanvragen, zoals festivals dat ook moeten.’ 
 

FINANCIERING

Voor de aanschaf van de kerk waren bij FTK voldoende middelen beschikbaar. Voor de werkzaamheden in De Ark heeft FTK een beroep gedaan op het Nationaal Restauratiefonds. Echter, omdat De Ark als bijgebouw van De Stompetorenkerk geen monumentale status heeft, waren de reguliere laagrentende leningen van het Restauratiefonds geen optie. Maar, omdat de update van het bijgebouw wel bijdraagt aan het kunnen herbestemmen van de monumentale kerk zelf én omdat De Ark direct verbonden is aan het kerkgebouw, is er toch een financiële oplossing gevonden. Voor het bekostigen van werkzaamheden die de gebruiksmogelijkheden van een rijksmonumentale kerk verruimen, is namelijk de laagrentende Kerken Nevenfunctie-Lening. De Kerken Nevenfunctie-Lening kan ook ingezet worden voor duurzaamheidsmaatregelen. ‘Deze lening hebben we aangevraagd en toegekend gekregen’, zegt Schuurhuis.
 

DUURZAAMHEID

Om De Ark comfortabel te maken voor de toekomstige gebruiker en de energiekosten laag te houden, heeft FTK het bijgebouw verduurzaamd. ‘Een deel van het glas is nu hr++, de vloer is geïsoleerd en alle installaties zijn ‘future proof’. Dat wil zeggen dat we nog wel een gasketel hebben, maar dat we ook een warmtepomp kunnen aansluiten’, zegt Schuurhuis. ‘We hebben nu dus alles klaargemaakt, om in de toekomst een grotere investering in duurzaamheid te doen. We vinden het belangrijk om niet op de zaken vooruit te lopen. Daarmee bedoel ik: eerst een huurder vinden, dan de definitieve duurzaamheidsmaatregelen. Welke installaties je nodig hebt, kan namelijk ook samenhangen met het gebruik van de ruimte.’

‘Na de werkzaamheden kreeg ik het mooiste compliment dat maar mogelijk is. Hoewel er best veel veranderd is, zeiden de mensen van de Protestantse Gemeente: 

Het is nog steeds onze kerk
 

CONTACT EN LINKS

Noordervaart 122
1841 JC Stompetoren

06 443 095 50
info@kerkstompetoren.nl
www.kerkstompetoren.nl

Vind de juiste specialist voor uw monument in de SpecialistenWijzer op Monumenten.nl, met expertise in onderhoud, restauratie en verduurzaming. Voor elke klus een geschikte specialist met kennis van en hart voor monumenten.