Van kazerne naar mini-samenleving met wonen, werken en horeca

Net buiten Grave, de vestingstad aan de Maas, staat De Generaal De Bons Kazerne. De bouw van het militaire gebouwencomplex startte in 1938, omdat er oorlog dreigde. Een jaar later ging het complex open; op tijd voor de Tweede Wereldoorlog. Echter, niet de Nederlandse defensie zat er tijdens de oorlog, maar de Duitsers. Die vielen in 1940 Nederland binnen en bezetten onder meer deze kazerne. Na de oorlog bood het complex, dat een rijksmonumentale status heeft, een thuis aan uiteenlopende bewoners. Inmiddels is het een mini-samenleving met de functies wonen, werken en ontspannen.

BOEi, een non-profitorganisatie gericht op restauratie en herbestemming van erfgoed, werkt sinds 2014 als ontwikkelend eigenaar aan een nieuwe bestemming voor de Generaal De Bons Kazerne. De gebouwen en het ruim 20.000 vierkante meter grote terrein zijn getransformeerd tot een bruisende wijk waar wonen, werken en horeca elkaar aanvullen en versterken. Precies zoals de kazerne bijna een eeuw geleden werd opgezet: toen was er plek voor de krijgsmacht om te overnachten, te werken en te eten. Het grote verschil tussen nu en de oorspronkelijke opzet toen is dat de kazerne niet meer dient voor militaire doeleinden. Sandra Labree, Ontwikkelingsmanager BOEi: ‘We zien graag dat bewoners en huurders naar elkaar omkijken.' 

Ons motto is: betrokken wonen, betrokken werken

De kazerne telt 15 monumentale gebouwen. In de voormalige bureelgebouwen (kantoorgebouw A-B-C) huren kleine bedrijven en kunstenaars en hier vind je lunchroom Victoria. In de historische en sfeervolle theaterzaal (in A) heeft Filmcafé Grave een nieuwe locatie om haar filmaanbod te vertonen. 
De meeste legeringsgebouwen (voormalige slaapgebouwen D2-E1-E2-G) op het terrein zijn nu bestemd voor wonen. Variërend van betaalbare koopwoningen tot sociale huurwoningen. Je vindt er straks een Knarrenhof voor senioren, kluswoningen voor starters en sociale-huurstudio’s voor onder meer statushouders. In de andere 2 legeringsgebouwen (gebouw D1-F) zijn kantoren van Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) gevestigd en een school voor anderstaligen. De definitieve invulling van het kantinegebouw (H) en enkele werkplaatsen (T1-T2) volgt nog.

SUCCESFACTOREN EN AANDACHTSPUNTEN

Historische vondsten houden de geschiedenis levend 
‘Nadat BOEi eigenaar van het complex werd, hebben we archeologisch onderzoek gedaan en vonden we bijvoorbeeld oude liefdesbrieven, luciferdoosjes, artikelen uit Duitse en Amerikaanse kranten en een envelop uit 1945, geadresseerd aan de ‘headquarters’ van de geallieerden,’ vertelt Labree.
‘Na de Tweede Wereldoorlog waren hier meerdere eenheden gelegerd. En van 1997 tot 2016 diende de kazerne als opvanglocatie voor asielzoekers. Met tussenwandjes zijn in die tijd verschillende slaapzalen gecreëerd. Het is een terrein met een rijke historie’, zegt Labree.
Het monument bij de ingang van de kazerne is vakkundig gerestaureerd. Labree: ‘Het is een eerbetoon aan generaal Andreas de Bons, de man die in 1794 maar liefst 2 maanden lang overeind bleef tegenover de Fransen. De kazerne is naar hem vernoemd.’
Al die verhalen wil BOEi levend houden. ‘We hebben een informatiebord op het terrein geplaatst, zodat iedere bezoeker kan lezen en zien wat de bijzondere geschiedenis van deze plek is’, zegt Labree.
BOEi laat de gebouwen en het terrein met zorg restaureren. Om wat voorbeelden te noemen, de aannemer heeft een replica van de oude windvaan geplaatst op het dak van gebouw C en ook de stalen toegangspoort was oud en versleten en nu is hij weer strak en op oorspronkelijk kleur geschilderd’, zegt Labree. 

Van militair complex naar mini-maatschappij
Door een ongelukkige timing duurde het bijna twee jaar voordat de gemeente akkoord gaf op de door BOEi aangevraagde bestemmingsplanwijziging. ‘Dit speelde in de periode 2020-2022’, blikt Labree terug. ‘Vijf gemeenten waren onder de naam Land van Cuijk net samengegaan. Om een woonbestemming te krijgen, moesten we aantonen dat er in Grave behoefte was aan betaalbaar wonen. Alleen, omdat de planvoorraad van de vijf gemeenten nog niet was samengevoegd, was dat moeilijk aan te tonen. We hebben een bureau ingeschakeld om dit uit te zoeken. Uiteindelijk kregen we in 2023 de woonbestemming waar we al die tijd op hoopten.’ 
Na de bestemmingsplanwijziging was er nog een administratief klusje dat moest worden gedaan. Als militair complex had de kazerne slechts één huisnummer; het adres was Generaal de Bonsweg 1. Voor de herbestemming van kazerne naar mini-samenleving met onder andere verschillende appartementencomplexen waren echter meerdere straatnamen en huisnummers nodig. ‘De gemeente heeft met een commissie vier straatnamen bedacht en wij hebben vervolgens huisnummers aangevraagd’, vertelt Labree.

Creatieve oplossing voor parkeerplaatsen
Veel van de bewoners en ondernemers die een plek hebben gevonden op de voormalige kazerne hebben een auto. Maar, auto’s wil BOEi zoveel mogelijk van het terrein weren. ‘We willen de kazerne niet vol zetten met blik’, zegt Labree. ‘Dat gaat ten koste van de uitstraling en sfeer van het rijksmonumentale complex.’ 
Dus zocht - en vond - BOEi een oplossing. ‘In de vergunningaanvraag volgen we de gemeentelijke parkeernorm. Die richtlijn bepaalt onder meer hoeveel parkeerplaatsen er minimaal nodig zijn bij nieuwe bouwprojecten of functiewijzigingen. We zijn al enige tijd bezig met de aankoop en vergunningaanvraag voor een parkeerplaats aan de andere kant van de straat’, legt Labree uit. ‘Uiteraard hebben we de dossierhouder bij de gemeente in iedere stap meegenomen en ging de gemeente akkoord met deze creatieve oplossing.’

Ondergronds leidingsysteem
Niet alleen bovengronds verzette BOEi veel werk om het terrein tot een fijne plek voor wonen, werken en recreëren te maken. Ondergronds ligt een netwerk van elektra-, water-, riool- en warmteleidingen. ‘Er is twee jaar aan gewerkt om alle leidingen in kaart te brengen en een toekomstbestendig plan te maken’, vertelt Labree. ‘In februari 2025 zijn de werkzaamheden afgerond.’
De sleutel tot succes was volgens haar dat BOEi hier vroeg in het traject aan is begonnen. ‘Hiervoor hebben we onder andere adviseur Mark Hol van Aprin in de arm genomen. We hebben gekeken wat moest worden vervangen en hebben ruim op tijd voor alle woningen individuele nutsaansluitingen aangevraagd. Vervolgens is het hele nutstracé aangelegd. We hebben Brabant Water en Enexis telkens meegenomen in tussentijdse tekeningen en proefsleuven gegraven om te kijken of de tekeningen klopten met de werkelijkheid. Zo voorkwamen we dat de planning zou opschuiven door eventuele verrassingen onder de grond.’

FINANCIERING

BOEi heeft geen winstoogmerk en werkt met beperkte financiële middelen. ‘We geven BOEi-obligaties uit, hebben aandeelhouders zonder dividenduitkering en ontvangen geregeld subsidies. Echter, we hebben niet zo veel kapitaal als sommige commerciële ontwikkelaars.’ 

BOEi ontving voor de restauratie van de Generaal De Bons Kazerne de Restauratiefondsplus-hypotheek. ‘Dat het Nationaal Restauratiefonds laagrentende leningen verstrekt, is voor ons dan ook heel fijn’, zegt Gydo Hiep, hoofd accounting en control bij BOEi. ‘Het Restauratiefonds is een belangrijke partner voor BOEi. 

Als het Restauratiefonds er niet was, zou BOEi veel minder impact kunnen realiseren op het Nederlandse cultureel erfgoed dan nu mogelijk is.

DUURZAAMHEID

Om de gebouwen van de voormalige kazerne te verduurzamen en zo klaar te maken voor de toekomst, heeft BOEi diverse maatregelen getroffen. ‘In de gebouwen die eigendom blijven van BOEi zijn alle ruimtes voorzien van ledverlichting met bewegingsdetectie. Dat voorkomt onnodig energieverbruik. Ook de straatverlichting wordt led’, vertelt Labree.
Diverse gebouwen zijn of worden voor isolatie voorzien van voorzetramen, waaronder het Filmcafé. ‘Daarvoor hebben we bij ASN Bank de ASN-duurzaamheidslening gekregen.’
De partijen die wooncomplexen op het terrein hebben gekocht, investeren zelf ook in verduurzaming, vertelt Labree: ‘de nieuwe gebouweigenaren isoleren de schil. Daardoor blijft warmte in de winter binnen en in de zomer buiten. Dat maakt het wonen comfortabel en het scheelt bewoners flink in energielasten.’
Een sterk staaltje duurzaamheid is de manier waarop de woningen worden verwarmd. ‘We hebben een systeem dat vergelijkbaar is met stadsverwarming. Het begint met een pelletketel in het ketelhuis, centraal op het terrein. Daar wekken we 600.000 kwh op uit biomassa, houtpellets om precies te zijn. Daarmee worden de verwarmingssystemen in alle gebouwen gevoed. Het ketelhuis behoort tot de hoofd-vve (vereniging van eigenaren) van het hele complex. Iedere gebouweigenaar rekent het verbruik af bij de vve en brengt zelf het verbruik per huishouden bij de bewoners in rekening.’
 

CONTACT EN LINKS

Generaal De Bons Kazerne
Jac Marisplein 2
5363 VM  Velp

www.bonskazerne.nl

Vind de juiste specialist voor uw monument in de SpecialistenWijzer op Monumenten.nl, met expertise in onderhoud, restauratie en verduurzaming. Voor elke klus een geschikte specialist met kennis van en hart voor monumenten.